Klubowe projekty edukacyjne: lekcje historii motoryzacji z udziałem Forda T w szkołach

Dlaczego Ford T w szkole działa jak wehikuł czasu

Samochód jako pretekst do rozmowy o historii

Ford T jest dla historii motoryzacji tym, czym alfabet dla nauki pisania – od niego wszystko zaczyna się porządnie układać. To nie tylko „stary samochód”, ale symbol przełomu: produkcji masowej, dostępności techniki dla zwykłych ludzi i pierwszych wielkich zmian w codziennym życiu. Dla uczniów, którzy znają już tylko świat smartfonów, fizyczne spotkanie z autem sprzed ponad stu lat działa jak otwarcie drzwi do innej epoki.

Samochód Henry’ego Forda pojawił się na rynku na początku XX wieku i w krótkim czasie odmienił sposób przemieszczania się milionów osób. Dzięki taśmowej produkcji Ford T stał się autem dla klasy średniej, a nie tylko dla bogaczy. Z punktu widzenia nauczyciela historii to gotowy przykład rewolucji przemysłowej, zmian społecznych, rozwoju miast i powstawania nowych zawodów. Z punktu widzenia klubu – narzędzie, które pozwala pokazać, że „historia to nie nuda, tylko technika, ludzie i ich wybory”.

Na lekcji z podręcznikiem uczniowie zobaczą co najwyżej kilka zdjęć i krótką notkę. Gdy na szkolnym boisku lub pod salą gimnastyczną staje prawdziwy Ford T, nagle otwierają się wszystkie zmysły: można zobaczyć fakturę blachy, zapach oleju, usłyszeć dźwięk silnika, dotknąć drewnianych szprych kół. Ta zmiana z „obrazu w książce” na „żywy eksponat” robi różnicę, której żaden slajd nie zastąpi.

Fizyczna obecność zabytku a zaangażowanie uczniów

Współczesna młodzież jest przyzwyczajona do migających ekranów. Aby przebić się przez ten szum, trzeba doświadczenia, które angażuje całe ciało, a nie tylko wzrok. Zabytkowe auto na szkolnym dziedzińcu to dla ucznia sygnał: „dzieje się coś wyjątkowego”. Nawet ci, którzy na lekcji historii siedzą zazwyczaj z tyłu, podchodzą, żeby zobaczyć, jak działa korba albo jak otwiera się drzwi bez klamki, tylko za pomocą prostego mechanizmu.

W wielu szkołach pierwsza reakcja uczniów jest bardzo podobna: najpierw głośny szum, potem seria pytań – najpierw prostych („ile to ma koni?”, „ile to jedzie?”), a po kilku minutach coraz dojrzalszych („a kto mógł sobie na to pozwolić kiedyś?”, „czy to zmieniło sposób pracy na wsi?”). Prowadzący zajęcia klubowicz może ten naturalny strumień ciekawości ukierunkować, zadając własne pytania typu: „Jak myślicie, kto w waszej miejscowości jako pierwszy mógł kupić taki samochód?”.

Sam moment uruchamiania auta korbą to często przełom w lekcji. Uczniowie, przyzwyczajeni do przycisku „start”, nagle widzą, że ktoś musi stanąć przed autem, złapać za korbę, ustawić zapłon, kontrolować gaźnik. Można to wykorzystać jako punkt wyjścia do rozmowy o bezpieczeństwie, o tym, dlaczego ludzie kiedyś podchodzili do techniki z większą ostrożnością i szacunkiem, ale też o tym, jak rozwój technologii zmniejszył wysiłek fizyczny, a zwiększył wygodę.

Połączenie historii motoryzacji z „dużą historią”

Ford T to świetny łącznik między historią techniki a „dużą historią”, którą uczniowie poznają na lekcjach: industrializacją, urbanizacją i migracjami ludności. Wystarczy zadać kilka prostych pytań: gdzie produkowano te samochody? Jak trzeba było zorganizować dostawy części? Kto musiał się przeprowadzić do miasta, żeby pracować w fabryce? Nagle temat rozwija się w kierunku historii pracy, ruchu robotniczego, pierwszych urlopów, zmian w strukturze dnia codziennego.

Sam samochód można potraktować jak soczewkę, przez którą widać zmiany obyczajowe. Pojawia się kwestia pierwszych kobiet kierowców, wpływu motoryzacji na turystykę czy na strukturę rodziny (wyjazdy poza miejsce zamieszkania, odwiedziny krewnych w innych regionach). Przy klasach starszych można śmiało wejść w temat propagandy i reklam – jak Ford promował swój produkt i jakie mechanizmy marketingowe stosował, które w zmienionej formie funkcjonują do dzisiaj.

Spontaniczne reakcje uczniów jako punkt wyjścia do dyskusji

Kluczowe w żywej lekcji historii motoryzacji jest obserwowanie spontanicznych reakcji. Typowa scena: prowadzący bierze do ręki korbę, a uczniowie cofają się odruchowo, bo „to na pewno zaraz wystrzeli”. To znakomity moment, żeby porozmawiać o stereotypach związanych z „niebezpieczną starą techniką” i o tym, jak wyglądała kiedyś kultura bezpieczeństwa – brak pasów, brak stref zgniotu, kasków na głowie nie widziano, a mimo to odpowiedzialność za bezpieczeństwo była często bardziej osobista niż dziś.

Inna sytuacja, która często się powtarza: ktoś pyta, gdzie jest gniazdo USB albo radio. To może brzmieć jak żart, ale w praktyce otwiera pole do rozmowy o tym, jak zmieniło się postrzeganie samochodu – z narzędzia do przemieszczania się w mobilne centrum rozrywki. W takich chwilach teoria historyczna odsuwa się na drugi plan, a uczniowie sami zaczynają porównywać swoje potrzeby z potrzebami ludzi sprzed stulecia.

Każda z takich drobnych anegdotek, zebranych przez klubowiczów-wolontariuszy, może później wejść do stałego scenariusza lekcji. Zajęcia nabierają wtedy naturalności, a klubowe projekty edukacyjne zamieniają się w cykl spotkań z historią opartą na prawdziwych reakcjach i pytaniach, a nie teoretycznych założeniach.

Miejsce projektów edukacyjnych w misji Ford T Klub Polska

Od pasji prywatnej do misji społecznej

Ford T Klub Polska zrzesza właścicieli i miłośników najstarszych fordów. Dla części z nich to rodzinna pamiątka, dla innych spełnienie kolekcjonerskiego marzenia, dla niektórych – po prostu piękny przedmiot. Jednak w statutowych celach takich klubów obok ochrony zabytków techniki pojawiają się najczęściej dwie kluczowe idee: upowszechnianie wiedzy o historii motoryzacji oraz działalność popularyzatorsko-edukacyjna.

Właśnie tutaj pojawia się naturalny pomost do szkół. To, co dla klubowicza jest „moim autem” i godzinami spędzonymi w garażu, może stać się głównym rekwizytem w projekcie edukacyjnym. Przejście od prywatnej pasji do misji społecznej zaczyna się często niewinnie – od prośby lokalnej szkoły, żeby przyjechać na festyn. Z czasem można to przekształcić w przemyślany, cykliczny program zajęć z historią motoryzacji.

Klub, który konsekwentnie rozwija projekty edukacyjne, zyskuje coś więcej niż sympatyczne zdjęcia na stronie. Tworzy własną „szkołę” patrzenia na zabytkowe samochody – nie jako luksusowe zabawki, lecz jako narzędzia dydaktyczne. To z kolei pomaga tłumaczyć sens ochrony dziedzictwa techniki, zdobywać zrozumienie lokalnych społeczności i partnerów samorządowych.

Edukacja jako naturalne przedłużenie działalności klubowej

Większość klubów zrzeszających miłośników zabytkowych pojazdów już prowadzi działania o charakterze edukacyjnym, nawet jeśli tak ich nie nazywa. Zloty otwarte dla publiczności, prelekcje podczas wydarzeń miejskich, wystawy zdjęć – to wszystko ma potencjał dydaktyczny. Wprowadzenie regularnych lekcji historii motoryzacji z udziałem Forda T w szkołach jest naturalnym rozszerzeniem tej działalności.

Kluczowym krokiem jest uporządkowanie tego, co do tej pory działo się „przy okazji”. Zamiast pojawiać się w szkole raz na kilka lat z przypadkową prezentacją, klub może przygotować spójny program edukacyjny, powiązany z podstawą programową i dostosowany do różnych grup wiekowych. Uczniowie zyskują powtarzalny, dobrze zaplanowany kontakt z historią motoryzacji, a klub – stabilne pole działania, które można rozwijać z roku na rok.

Dla samych klubowiczów to także szansa na nowy wymiar pasji. Zamiast tylko naprawiać i konserwować samochody, stają się przewodnikami po historii. Wielu właścicieli Fordów T ma ogromną wiedzę o epoce, technice i anegdotach z warsztatu. Projekty szkolne pozwalają tę wiedzę uporządkować i przekazać młodszym pokoleniom w atrakcyjnej formie.

Budowanie wizerunku klubu i klasycznej motoryzacji

Systematyczne projekty edukacyjne w szkołach bardzo mocno wpływają na wizerunek Ford T Klub Polska. Klub, który regularnie odwiedza placówki, prowadzi warsztaty i angażuje się w życie społeczności lokalnej, jest postrzegany jako partner edukacyjny, a nie tylko grupa hobbystów. To otwiera drzwi do współpracy z samorządami, domami kultury, muzeami czy sponsorami, którzy szukają inicjatyw o wymiernym wpływie społecznym.

Dla klasycznej motoryzacji jako środowiska to także ogromna korzyść. Pojawia się szansa, by przeciąć stereotypy o „panach w cylindrach, którzy blokują ruch”. Gdy uczniowie widzą, ile pracy, wiedzy i szacunku do historii stoi za utrzymaniem w ruchu stuletniego Forda, zaczynają inaczej patrzeć na zabytkowe pojazdy spotykane na ulicy. Część z nich wróci później na zloty czy dni otwarte już z zupełnie innym nastawieniem.

Budowanie wizerunku klubowych projektów edukacyjnych pomaga też w rekrutowaniu nowych członków. Wśród uczniów znajdą się przyszli mechanicy, technicy, historycy, a nawet kolekcjonerzy. Jedno dobrze poprowadzone spotkanie potrafi zaszczepić pasję na lata – wystarczy, że ktoś pozwoli nastolatkowi usiąść na miejscu kierowcy i opowie, jak sam zaczynał swoją przygodę z klasykami.

Powiązanie z innymi inicjatywami klubowymi

Najbardziej efektywne są te projekty, które nie działają w próżni, tylko łączą się z resztą życia klubowego. Lekcje historii motoryzacji z Fordem T mogą być początkiem lub zwieńczeniem innych działań, takich jak:

• lokalne zloty i rajdy historyczne (uczniowie przygotowują wystawę szkolną z fotografiami z wydarzenia),
• prelekcje w domach kultury czy bibliotekach (nauczyciele z uczniami jako goście specjalni),
• projekty archiwizacyjne (szkolne koło historyczne digitalizuje zdjęcia z rodzinnych albumów klubowiczów),
• rekonstrukcje historyczne w mieście (Ford T jako element scenografii, a uczniowie jako „młodzi reporterzy” opisujący wydarzenie).

Takie powiązania sprawiają, że edukacja nie kończy się na jednorazowej wizycie auta pod szkołą. Tworzy się sieć aktywności: uczniowie coś przygotowują przed spotkaniem, potem uczestniczą w żywej lekcji, a na koniec prezentują efekty swojej pracy (wystawę, projekt, filmik), co wzmacnia poczucie sprawczości i uczy odpowiedzialności za dziedzictwo lokalne.

Jak zacząć – od pomysłu w klubie do pierwszej szkoły

Pierwsza rozmowa wewnątrz klubu

Początek udanego projektu edukacyjnego to zawsze rozmowa w gronie klubowiczów. Sam entuzjazm jednego właściciela auta nie wystarczy – potrzeba przynajmniej kilku osób, które podzielą się obowiązkami. Dobrze jest zadać sobie na zebraniu kilka konkretnych pytań:

• kto jest gotów udostępnić swojego Forda T w wybrane dni w roku,
• kto czuje się na siłach, by prowadzić zajęcia z młodzieżą,
• kto przejmie logistykę (kontakt ze szkołą, dokumenty, terminy),
• kto zajmie się dokumentacją (zdjęcia, krótkie notatki, relacje na stronie).

Nie każda osoba musi umieć robić wszystko. Często właściciel auta jest świetny w technice, ale nie czuje się komfortowo mówiąc do dużej grupy uczniów – wtedy można połączyć go z klubowiczem, który ma doświadczenie np. w prowadzeniu warsztatów, choć niekoniecznie jest właścicielem samochodu. Zestaw par: „mechanik + opowiadacz” działa w szkole wyjątkowo dobrze.

Przy pierwszym podejściu warto wybrać niewielką, realną do zrealizowania skalę: jedno lub dwa spotkania, jeden samochód, kilkudziesięciu uczniów. Sukces takiego pilotażu i zebrane doświadczenia są później najlepszym argumentem, gdy klub będzie chciał rozwijać projekt w kolejnych szkołach i gminach.

Wybór pierwszej szkoły i budowanie zaufania

Najbezpieczniej zacząć od szkoły, z którą klub ma już jakieś nieformalne relacje: to może być szkoła, do której chodzą dzieci klubowiczów, placówka z tej samej gminy, w której klub często organizuje zloty, albo miejsce, z którym klub współpracował przy innych wydarzeniach. Taka instytucja zwykle łatwiej zaufa nowej inicjatywie.

Przy wyborze pierwszej szkoły warto wziąć pod uwagę kilka praktycznych kwestii:

• odległość i dostępność (dojazd zabytkowym autem, możliwość parkowania na terenie szkoły),
• otwartość dyrekcji na projekty z zewnątrz (jeśli szkoła ma tradycję projektową, łatwiej włączy nową aktywność),
• warunki lokalowe (boisko, plac, hala – miejsce, gdzie Ford T może stanąć bezpiecznie i bez stresu),
• zainteresowanie nauczycieli historii, WOS-u, techniki lub doradztwa zawodowego.

Dla dyrekcji ważne jest poczucie bezpieczeństwa – zarówno fizycznego, jak i organizacyjnego. Pierwszy kontakt warto przeprowadzić spokojnie, proponując raczej pilotażowe spotkanie niż od razu rozbudowany program semestralny. Po dobrze przeprowadzonej „próbie generalnej” dużo łatwiej zaproponować cykl zajęć w kolejnym roku.

Pomaga też, jeśli klub pojawił się już kiedyś w lokalnych mediach czy na miejskim wydarzeniu – dyrekcja łatwiej zaufa inicjatywie, którą „kojarzy z widzenia”. Krótkie załączenie linku do relacji z poprzedniego zlotu, zdjęcia z rodzinnego pikniku z Fordem T czy listu z podziękowaniem od innej instytucji działa lepiej niż najbardziej rozbudowane deklaracje. Szkoła widzi wtedy konkretnych ludzi i konkretny samochód, a nie anonimową grupę z internetu.

Prosta oferta – jasny pomysł na pierwsze zajęcia

Kiedy wiadomo już, do której szkoły zapukać, przychodzi czas na konkretną propozycję. Dyrektor i nauczyciele nie potrzebują na początku wielostronicowego programu, tylko krótkiego i zrozumiałego opisu: co się wydarzy, ile to potrwa, kogo dotyczy i jaki będzie efekt dla uczniów. W praktyce wystarcza jedna strona A4 lub zwięzły mail z załącznikiem.

Przykładowy scenariusz pilotażowy może wyglądać tak: 45–60 minut zajęć dla jednej klasy (np. 7–8), krótka prezentacja w sali z kilkoma slajdami i rekwizytami, potem wyjście na boisko, gdzie czeka Ford T. Uczniowie oglądają samochód z bliska, zadają pytania, dotykają elementów wyposażenia, a na koniec chętne osoby wypełniają prostą kartę pracy (np. porównanie „dawnego” i „współczesnego” kierowcy). Nauczyciele lubią wiedzieć, że nie będzie to tylko „oglądanie ładnego auta”, ale spójna lekcja z początkiem, rozwinięciem i domknięciem.

Dobrze działa też zaproponowanie dwóch wariantów: skondensowanego (np. trzy lekcje pod rząd dla różnych klas) i rozszerzonego (projekt kilkutygodniowy z zadaniami do wykonania między spotkaniami). Szkoła wybiera to, co realnie zmieści w planie lekcji, zamiast od razu rezygnować, bo boi się nadmiaru organizacji. Czasem dyrekcja zaczyna od krótkiego wariantu, a już po pierwszym spotkaniu sama pyta, co można zrobić szerzej w następnym roku.

Pierwsza wizyta – logistyka, bezpieczeństwo i „efekt wow”

Nawet najlepszy scenariusz lekcji nie zadziała, jeśli zawiedzie transport lub organizacja na miejscu. Dlatego przed premierową wizytą warto spokojnie omówić z dyrekcją kilka „przyziemnych” detalów: o której godzinie brama będzie otwarta, kto pomoże w kierowaniu ruchem, czy na placu nie odbywa się akurat inna impreza, gdzie uczniowie zostawią plecaki. Tego typu drobiazgi często decydują, czy prowadzący będą spokojni i skupieni na uczniach, czy zestresowani szukaniem wejścia na teren szkoły.

Osobny temat to bezpieczeństwo. Właściciel Forda T powinien z wyprzedzeniem ustalić, czego nie robimy: nie jeździmy autem po boisku w czasie lekcji, nie pozwalamy uczniom samodzielnie odpalać silnika, nie otwieramy wszystkich elementów, które mogą się przytrzasnąć. Lepiej jasno to powiedzieć na początku spotkania, w prosty sposób: „To jest samochód stuletni, delikatny. Dotykamy i oglądamy, ale nie kręcimy wszystkim, co się da”. Uczniowie zwykle szanują takie zasady, jeśli widzą, że ktoś im ufa i traktuje ich poważnie.

Warto też zadbać o drobny „efekt wow”, który sprawi, że to spotkanie zostanie w pamięci. Czasem wystarczy, że prowadzący przyjadą w elementach stroju z epoki, wyciągną z bagażnika oryginalną lampę, starą tablicę rejestracyjną albo puszczą na małym głośniku nagranie dźwięku silnika z wnętrza auta. Uczniowie kojarzą wtedy Forda T nie tylko jako „to brązowe auto z podwórka”, lecz jako całe przedstawienie z zapachem, dźwiękiem i dotykiem.

Po zajęciach dobrze jest zostać na miejscu choćby kwadrans dłużej. To czas na spokojne rozmowy z nauczycielami, krótką wymianę wrażeń i pierwsze pomysły „na następny raz”. Zdarza się, że to właśnie wtedy padają najciekawsze propozycje: nauczyciel geografii widzi w Fordzie T okazję do lekcji o migracjach, nauczyciel matematyki – do zadań o przełożeniach i prędkości. Jeśli klubowicz ma przy sobie prostą ankietę albo choćby kartkę z pytaniem „co zadziałało, a co można zrobić inaczej?”, zbierze od razu cenny materiał na kolejne wizyty.

Dobrą praktyką jest szybki odzew po spotkaniu: króciutki mail z podziękowaniem dla dyrekcji i nauczycieli, kilka wybranych zdjęć (oczywiście po uzgodnieniu zasad RODO) i jedno, dwa zdania o tym, co klub może zaproponować w przyszłości. To buduje wrażenie partnerstwa, a nie jednorazowej atrakcji, która „wpadła i zniknęła”. Szkoła widzi, że ma po drugiej stronie ludzi, którzy myślą długofalowo i szanują jej czas.

W klubie także warto omówić wizytę „na świeżo”: co uczniów najbardziej ciekawiło, przy których wątkach się ożywiali, a gdzie tracili uwagę. Jedna osoba zapamięta pytania o zarobki robotników w fabryce Forda, inna – fascynację prostotą mechaniki, jeszcze inna – rozmowę o roli kobiet w pierwszych dekadach motoryzacji. Z takich obserwacji rodzą się potem nowe wątki, krótsze lub dłuższe bloki tematyczne, a czasem zupełnie nowe formaty zajęć.

Im więcej takich doświadczeń, tym łatwiej przejść od pojedyncznych lekcji do przemyślanego programu klubowych projektów edukacyjnych. Ford T przestaje być wyłącznie „gwiazdą zlotu”, a staje się stałym gościem lokalnych szkół – trochę jak starszy sąsiad, który pamięta inne czasy i potrafi o nich ciekawie opowiedzieć. Gdy uczniowie po paru latach mijają na ulicy ten sam samochód, często już nie tylko patrzą, ale rozpoznają w nim fragment swojej własnej szkolnej historii.

Nawiązywanie współpracy ze szkołami i nauczycielami

Kto w szkole jest naturalnym sojusznikiem Forda T

Szkoła z zewnątrz wygląda jak jedna instytucja, ale w środku to sieć ludzi o różnych rolach i zainteresowaniach. Z klubowego punktu widzenia najłatwiej ruszyć do działania, jeśli wśród nich znajdzie się choć jeden „ambasador” – nauczyciel lub wychowawca, który poczuje, że Ford T może wnieść coś żywego w jego lekcje.

Najczęściej takimi osobami zostają:

• nauczyciele historii – widzą w samochodzie namacalny dowód przemian społecznych i gospodarczych XX wieku,
• nauczyciele fizyki i techniki – traktują Forda T jak wielką pomoc naukową na kołach,
• nauczyciele WOS-u i przedsiębiorczości – podchwytują wątek fordyzmu, pracy taśmowej, przemian rynku pracy,
• opiekunowie kół zainteresowań (historycznych, technicznych, dziennikarskich) – szukają tematów na projekty uczniowskie.

Czasem sojusznikiem zostaje ktoś zupełnie inny: bibliotekarka pasjonująca się lokalną historią, pedagog szkolny organizujący dni integracji, a nawet woźny, który „ma wujka z Warszawy z jakimś starym fordem” i przekaże kontakt dyrekcji. Dlatego w pierwszym mailu czy rozmowie telefonicznej lepiej zapytać szerzej: „Kto w szkole zajmuje się projektami, historią lokalną, kołami zainteresowań?” niż od razu celować wyłącznie w jednego przedmiotowca.

Pierwszy kontakt – list lub mail, który się chce przeczytać

Szkolna skrzynka mailowa bywa przepełniona ofertami konkursów, wycieczek i szkoleń. Jeśli wiadomość od klubu ma się w tym gąszczu wyróżnić, musi być ludzka i konkretna, a nie przypominać urzędowego pisma. Dobrze, gdy podpisuje ją realna osoba (z imieniem, nazwiskiem i numerem telefonu), a nie anonimowy „Zarząd Klubu”.

Taki mail może składać się z kilku krótkich części:

• 1–2 zdania, kim jesteście („jesteśmy grupą pasjonatów Forda T z okolicy X…”),
• krótkie wyjaśnienie, po co chcecie przyjechać („łączymy lekcję historii, techniki i lokalnej tożsamości wokół zabytkowego samochodu”),
• prosty opis proponowanych zajęć (czas trwania, grupa docelowa, 2–3 kluczowe aktywności),
• zapewnienie o bezpieczeństwie i braku kosztów dla szkoły (jeśli tak jest),
• zaproponowanie dogodnego terminu kontaktu lub krótkiej rozmowy telefonicznej.

Dobrym zwyczajem jest dodanie jednego zdjęcia Forda T w szkolnej lub rodzinnej scenerii. Niech dyrektor od razu zobaczy, że to nie jest „rajda po rynku”, tylko spokojne spotkanie z uczniami. Jeden obraz często robi więcej niż najpiękniej dobrane przymiotniki.

Rozmowa z dyrekcją – od ogólnego pomysłu do konkretnej daty

Kiedy szkoła zareaguje na maila, przychodzi czas na pierwszą rozmowę – telefoniczną lub na miejscu. Wiele zależy od tego, czy spotkanie będzie miało charakter „kontrolny” („co to za ludzie i czy to bezpieczne?”), czy raczej partnerski („jak możemy to wpleść w program?”). Klub może zadbać o jedno i drugie.

Pomaga, jeśli podczas rozmowy:

• jasno mówicie, kto bierze odpowiedzialność za co – właściciel auta za pojazd, szkoła za opiekę nad uczniami,
• macie przy sobie zarys scenariusza (nawet odręcznie notowany), dzięki czemu dyrektor widzi, że to przemyślane,
• zadajecie pytania o szkolne priorytety: rok patrona, lokalne rocznice, projekty miejskie,
• zostawiacie przestrzeń na uwagi dyrekcji – często pojawiają się tam cenne podpowiedzi organizacyjne.

Dobrym trikiem jest zaproponowanie konkretnego, ale elastycznego terminu: „W maju i czerwcu mamy do dyspozycji dwie soboty i trzy piątki rano, możemy dopasować się do Państwa planu”. Dyrektor, który widzi, że rozmówca od razu myśli kalendarzem szkolnym, ma poczucie, że ma do czynienia z partnerem, a nie „wolnym elektronem z ciekawym autem”.

Jak mówić językiem nauczycieli, a nie tylko motoryzacyjnych pasjonatów

Klubowicz potrafi godzinami opowiadać o przekładni planetarnej czy regulacji zapłonu. Nauczyciel natomiast patrzy na lekcję przez pryzmat podstawy programowej i kompetencji kluczowych. Te dwa światy da się pogodzić, jeśli w rozmowie użyje się mostów między nimi.

Zamiast mówić: „Pokażemy budowę silnika i skrzyni biegów”, można zaproponować: „Uczniowie zobaczą, jak z prostych elementów powstaje mechanizm, który zmienił sposób pracy ludzi na całym świecie – to dobry punkt wyjścia do rozmowy o rewolucji przemysłowej”.

Nauczyciele dobrze reagują na sformułowania w stylu:

• „uczniowie będą porównywać codzienne życie rodziny przed i po rozpowszechnieniu samochodu”,
• „po zajęciach uczniowie potrafią wymienić trzy różnice między pracą w XIX-wiecznym warsztacie a fabryką taśmową”,
• „lekcja wspiera rozwijanie umiejętności analizy źródeł (zdjęcia, krótkie teksty, fragmenty wspomnień)”.

To ciągle ta sama historia Forda T, tylko opowiedziana językiem, którym szkoła żyje na co dzień. Jak widać – zmienia się tylko perspektywa, nie sedno.

Budowanie relacji długoterminowej, nie jednorazowego „pokazu”

Jeśli pierwsze spotkanie się uda, pojawia się pokusa, by od razu zaproponować całą kaskadę pomysłów. Lepiej jednak rosnąć stopniowo. Wystarczy zapytać: „Co moglibyśmy zrobić wspólnie w przyszłym roku szkolnym?” i wysłuchać odpowiedzi. Czasem nauczyciele sami podsuną format: „Dzień nauki z fizyką i historią”, cykl spotkań zawodowych czy projekt międzyszkolny.

Niektóre szkoły proszą później klub o udział w innych wydarzeniach: festynach rodzinnych, dniach otwartych, lokalnych rocznicach. Dla klubu to złoto – Ford T pojawia się wtedy w naturalnym rytmie życia społeczności, a nie tylko jako jednorazowa sensacja.

Jeśli relacja trwa dłużej, można zaproponować jeszcze prostsze formy kontaktu: wystawę zdjęć z poprzednich wizyt w szkolnym korytarzu, krótką notkę do gazetki uczniowskiej, konkurs plastyczny „Moja rodzina i pierwszy samochód”. To drobiazgi, które podtrzymują pamięć o projekcie i budują klimat zaufania wokół kolejnych edycji.

Modele lekcji z udziałem Forda T – od krótkiego pokazu po projekt semestralny

Błyskawiczny pokaz – 30 minut, gdy grafiki pękają w szwach

Bywa, że szkoła bardzo chce zaprosić Forda T, ale ma całkowicie zapełniony plan. Wtedy zamiast rezygnować, można zaproponować mikroformat – krótkie spotkanie dla jednej lub dwóch klas, wciśnięte między inne zajęcia.

Taki wariant może wyglądać tak:

• 5 minut – powitanie i bardzo krótka opowieść o tym, skąd przyjechał samochód i ile ma lat,
• 10 minut – prezentacja najciekawszych elementów nadwozia i wnętrza (różnice wobec współczesnych aut),
• 10 minut – pytania uczniów, krótka anegdota o życiu kierowcy sprzed 100 lat,
• 5 minut – wspólne zdjęcie klasowe z Fordem T (jeśli szkoła sobie tego życzy).

To oczywiście nie jest pełna lekcja historii motoryzacji, raczej „przystawka”, która może rozbudzić apetyt na więcej. W praktyce takie krótkie pokazy sprawdzają się świetnie podczas festynów, dni otwartych czy szkolnych świąt. Dzieci mają wrażenie, że „coś wyjątkowego się wydarzyło”, a klub zostawia po sobie dobre pierwsze skojarzenie.

Klasyczna godzina lekcyjna – scenariusz mieszany „sala + boisko”

Najbardziej uniwersalny model to jedna godzina lekcyjna (45–60 minut), podzielona na dwie części: wprowadzenie w sali i spotkanie z samochodem na dworze. Dzięki temu uczniowie najpierw osadzają Forda T w historii, a dopiero potem łączą opowieść z realnym obiektem.

Przykładowy przebieg:

1. Wprowadzenie (15–20 minut)
   Krótka prezentacja slajdów: zdjęcia ulic sprzed stu lat, pierwsze stacje paliw, rodzinna wycieczka samochodem. Uczniowie dostają po jednym starym zdjęciu (ksero) i w parach próbują odgadnąć: co się tu dzieje, gdzie jadą ci ludzie, jak zmieniło się ich życie dzięki samochodowi. Prowadzący zbiera odpowiedzi i łączy je z opowieścią o rewolucji transportowej.
2. Spotkanie z Fordem T (20–25 minut)
   Klasa wychodzi na boisko, gdzie czeka już auto. Prowadzący pokazują najciekawsze elementy: „dziwne” pedały, ręczną dźwignię biegów, sposób dostępu do silnika. Uczniowie mogą dotknąć wybranych części, obejrzeć koło zapasowe, przyjrzeć się lampom. Padają pytania: ile to jechało, czy się psuło, czy dzieci jeździły tym do szkoły.
3. Domknięcie (5–10 minut)
   Zanim uczniowie uciekną na przerwę, dostają jedno proste zadanie: np. dokończyć zdanie „Gdybym żył w czasach, gdy Ford T był nowością, najbardziej zdziwiłoby mnie…”. Takie krótkie podsumowanie przypina przeżycie do refleksji.

Ten model daje się łatwo modyfikować. W klasach młodszych więcej czasu można przeznaczyć na rysowanie „rodzinnej wycieczki Fordem”, w starszych – na dyskusję o zmianach w środowisku czy rynku pracy.

Lekcja interdyscyplinarna – gdy spotykają się historia, fizyka i WOS

Jeżeli szkoła ma odrobinę więcej odwagi organizacyjnej, można zaproponować łączoną lekcję prowadzoną wspólnie przez dwóch nauczycieli i klubowicza. Na przykład: historia + fizyka, albo WOS + przedsiębiorczość. Ford T staje się wtedy wspólnym mianownikiem, a uczniowie widzą, że wiedza nie dzieli się na sztywne szufladki.

Przykład: lekcja historia–fizyka w klasie 8.

• Historyk prowadzi krótką rozmowę o rewolucji przemysłowej, urbanizacji i nowych zawodach (kierowca, mechanik, robotnik fabryczny),
• fizyk na tej samej podstawie tłumaczy, co to jest moc, siła tarcia, jak obliczyć drogę hamowania czy prędkość średnią,
• klubowicz wnosi do tego realne liczby z Forda T – moc silnika, prędkość maksymalną, zużycie paliwa – i pokazuje, jak fizyczne wzory przekładają się na to konkretne auto.

Uczniowie robią proste obliczenia w zeszytach, jednocześnie zastanawiając się, czemu w tamtych czasach 40 km/h bywało uważane za szaloną prędkość. Na koniec wychodzą obejrzeć samochód, a fizyk może „na gorąco” pokazać, gdzie w praktyce widać omawiane zjawiska (np. dźwignie, przełożenia).

Warsztaty tematyczne – głębsze zanurzenie w jeden wątek

Po pierwszym udanym spotkaniu część szkół prosi o coś bardziej pogłębionego. Wtedy przydają się warsztaty tematyczne, nastawione nie tyle na „efekt wow”, ile na pracę uczniów. Ford T wciąż jest bohaterem, ale tym razem służy do rozwijania konkretnych umiejętności.

Przykładowe wątki warsztatów:

• „Gazeta z epoki” – uczniowie w małych grupach przygotowują stronę „gazety” z 1915 roku: ogłoszenia o sprzedaży Forda, relacja z pierwszej podróży do miasta, list do redakcji o bezpieczeństwie na drogach. Klubowicze dostarczają przykładowe źródła (skany reklam, zdjęcia), a nauczyciel języka polskiego pomaga w stylizacji języka.
• „Projektuj z głową” – warsztat dla klas technicznych lub zainteresowanych inżynierią. Uczniowie dostają uproszczone rysunki techniczne Forda T i próbują wskazać rozwiązania, które sprawiły, że był prosty w naprawie i produkcji. Później porównują je z współczesnymi samochodami – co się zmieniło na plus, a co na minus.
• „Drogi – wtedy i dziś” – warsztat geograficzno-historyczny. Uczniowie pracują z mapą okolicy sprzed kilkudziesięciu lat i obecną, zaznaczają możliwą trasę przejazdu Forda T sprzed stu lat i dziś. Pojawia się pytanie: czy dzisiaj jest prościej, czy trudniej dojechać do sąsiedniej miejscowości, i dlaczego.

Takie warsztaty można prowadzić bez samego samochodu (gdy np. pogoda uniemożliwia przyjazd), ale jeśli Ford T stoi pod oknem, każde odniesienie nabiera dodatkowej mocy. Uczniowie widzą, że to nie „sucha teoria”, lecz opowieść o tym konkretnym aucie, które czeka na boisku.

Przy warsztatach dobrze działa jasny podział ról. Klubowicz jest tym, który „przyprowadza przeszłość na kołach” i dorzuca anegdoty z garażu, nauczyciel pilnuje podstawy programowej i celów lekcji, a uczniowie biorą na siebie jak najwięcej pracy własnej: piszą, rysują, liczą, tworzą. Po takiej godzinie młodzi ludzie częściej wychodzą z poczuciem, że naprawdę coś zrobili, a nie tylko wysłuchali kolejnej prezentacji.

W wielu szkołach sprawdza się zasada „zostaw ślad po warsztatach”. Gotowe gazety z epoki można powiesić na korytarzu, mapy tras – sfotografować i wrzucić na stronę szkoły, a projekty techniczne – pokazać na zebraniu z rodzicami. Dla klubu to dodatkowa promocja, ale ważniejsze jest coś innego: uczniowie widzą, że ich praca ma odbiorców, a nie ląduje w szufladzie.

Projekt semestralny – gdy Ford T wraca do szkoły kilka razy

Czasem dyrekcja i nauczyciele idą o krok dalej i decydują się na dłuższy projekt, rozłożony na kilka miesięcy. Ford T staje się wtedy nitką przewodnią roku szkolnego: pojawia się na rozpoczęciu projektu, w środku semestru i przy jego finale. Dla klubu to większe wyzwanie logistyczne, ale też szansa na naprawdę trwałą zmianę w sposobie, w jaki szkoła opowiada o historii i technice.

Taki projekt można ułożyć blokami. Na starcie – wspólna lekcja inauguracyjna z przyjazdem samochodu i ogłoszeniem zadań: jedna klasa przygotowuje wystawę o życiu codziennym sto lat temu, inna bierze na warsztat przemiany w przemyśle, jeszcze inna szykuje wywiady z dziadkami o „pierwszym aucie w rodzinie”. W środku semestru odbywa się wizyta robocza klubu: krótkie konsultacje z grupami, możliwość zadania pytań, zrobienia dodatkowych zdjęć auta czy nagrania materiałów do filmu. Na koniec – finał w formie „dnia Forda T”: prezentacje projektów, wystawa, może krótka debata uczniowska.

W praktyce taki semestralny projekt nie musi być ciężarem ani dla nauczycieli, ani dla klubu. Kluczem jest rozsądny zakres: lepiej mniejsza liczba klas, które naprawdę coś dowiozą, niż ogromna akcja angażująca całą szkołę, nad którą nikt nie zapanuje. Dobrym rozwiązaniem bywa powiązanie z istniejącymi już działaniami – konkursami historycznymi, kołem filmowym czy szkolnym radiem. Ford T staje się wtedy katalizatorem, a nie „dodatkowym obowiązkiem z zewnątrz”.

Dla uczniów spotkanie z Fordem T w tak różnych formatach – od 30-minutowego pokazu po projekt na pół semestru – bywa pierwszym doświadczeniem, że historia to nie daty, tylko żywe ślady ludzi, decyzji i odważnych pomysłów. Dla klubów to szansa, by pasję do starej motoryzacji przełożyć na coś, co zostaje na dłużej niż ryk silnika na boisku: na wspomnienia, ciekawość i odrobinę szacunku do tego, co jeździło po drogach na długo przed ich smartfonami.

Zajęcia poza klasą – Ford T jako pretekst do szkolnej wycieczki

Czasem łatwiej jest zaprosić uczniów do świata motoryzacji poza murami szkoły. Wizyta w garażu klubowym, małym muzeum regionalnym czy na zlocie zabytkowych pojazdów potrafi zrobić na młodych ludziach większe wrażenie niż najstaranniej przygotowana prezentacja w sali. Działa prosta magia: wychodzimy z rutyny.

Najprostszy model to „lekcja w klubowym garażu”. Szkoła przyjeżdża jedną lub dwiema klasami, a klub przygotowuje krótką ścieżkę zwiedzania: od wejścia, przez warsztat, po sam samochód. Uczniowie widzą nie tylko Forda T, lecz także narzędzia, części zamienne, czasem inne pojazdy w remoncie. Historia przestaje być jednowymiarową opowieścią o „dawno temu”, a staje się procesem: coś się starzeje, ktoś to ratuje, ktoś przywraca do życia.

Jeżeli w okolicy działa muzeum techniki lub muzeum regionalne, łatwo połączyć siły. Ford T może być „gościem specjalnym” jednego dnia otwartego albo towarzyszyć stałej ekspozycji przez kilka godzin. Uczniowie zwiedzają muzeum z przewodnikiem, a finałem jest spotkanie z autem na dziedzińcu. W jednym z mniejszych miast klubowicze zrobili taką akcję w sobotę: rano klasy szkolne, po południu mieszkańcy. Efekt? Dyrekcja szkoły wróciła po kilku tygodniach z prośbą o cykliczne zajęcia, bo uczniowie nie przestawali o tym mówić.

Drugą opcją są warsztaty terenowe przy okazji lokalnego zlotu klasyków. Dla szkoły to gotowa lekcja o kulturze technicznej, a dla klubu – okazja, by pokazać, że Ford T nie jest „samotnym dinozaurem”, tylko częścią większej opowieści o rozwoju motoryzacji. Uczniowie dostają proste zadania: policzyć, z ilu dekad pochodzą auta na placu, porównać tablice przy samochodach, znaleźć „przodków” dzisiejszych SUV-ów czy samochodów dostawczych.

Przy takich zajęciach świetnie zdaje egzamin zasada „ruch + zadanie”. Zamiast tylko słuchać, uczniowie w parach lub małych grupach krążą między samochodami z kartą pracy: krótkimi pytaniami, miejscem na szkic lampy czy felgi, miejscem na zapisaną anegdotę od właściciela. Ford T może być punktem obowiązkowym, który „odhacza” każda grupa – tam klubowicz opowiada o rewolucji taśmy produkcyjnej, masowej dostępności auta i o tym, że od tych rozwiązań wszystko się zaczęło.

Włączanie uczniów w życie klubu – młodzi jako współorganizatorzy

Z biegiem czasu szkoły, które mają już za sobą kilka spotkań z klubem, chętnie przechodzą z roli „odbiorcy” do roli współtwórcy. Ford T przestaje być jednorazową atrakcją, a zaczyna działać jak pomost między dorosłymi pasjonatami a młodzieżą. To dobry moment, by zaprosić uczniów do małych, ale konkretnych zadań.

Najprościej zacząć od wsparcia medialnego. Szkolne koło dziennikarskie może przygotować reportaż z wizyty klubu, wywiad z właścicielem auta czy krótką relację w formie podcastu. Uczniowie sami zadają pytania, montują materiał, a klub dostaje pamiątkę, którą może podlinkować na swojej stronie. Zyskują obie strony: młodzi ćwiczą realne kompetencje – pisanie, nagrywanie, montaż – a klub przestaje być anonimową grupą „panów od starych samochodów”.

Kolejny krok to pomoc organizacyjna przy lokalnych wydarzeniach. Uczniowie mogą obsługiwać punkt informacji podczas małego zlotu, prowadzić „ścieżkę dla dzieci” przy Fordzie T, zbierać pytania od najmłodszych czy wspólnie z nauczycielem przygotować tablicę edukacyjną. Często wystarczy im dać konkretny zakres odpowiedzialności i krótką instrukcję – resztę zrobi naturalna energia nastolatków.

Niektóre szkoły proponują też formułę „młodych przewodników”. Po kilku zajęciach wybrana grupa uczniów przygotowuje krótkie wystąpienia o różnych aspektach Forda T: historii marki, technice, życiu codziennym sto lat temu. Gdy klub przyjeżdża na większą imprezę szkolną (np. piknik rodzinny), to właśnie ci uczniowie oprowadzają rówieśników i młodsze dzieci, a klubowicz wchodzi jako „ekspert rezerwowy”. Dla młodych to kawałek realnej odpowiedzialności – i pierwsze doświadczenie wystąpień publicznych przed żywą, a nieraz bardzo dociekliwą publicznością.

Bezpieczeństwo i logistyka – jak nie zabić entuzjazmu papierologią

Przy każdym projekcie z udziałem realnego samochodu pojawia się kwestia bezpieczeństwa. Ten temat bywa dla klubów zniechęcający („tyle formalności!”), ale da się go ogarnąć prostymi, powtarzalnymi procedurami. Warto je przygotować raz, a potem tylko dopasowywać do konkretnej szkoły.

Podstawą jest jasne ustalenie zasad na starcie lekcji. Klubowicz nie musi wygłaszać długiego regulaminu – wystarczy krótka, zrozumiała lista: nie biegamy wokół auta, nie wsiadamy bez zaproszenia, nie dotykamy gorących elementów silnika, słuchamy jednej osoby, która wydaje polecenia. Dobrze działa porównanie do muzeum: „To jest eksponat, który jeszcze jeździ, więc traktujemy go jak coś między zabytkiem a żywym zwierzęciem – z szacunkiem i ostrożnością”.

Kolejny krok to podział klasy na małe grupy. Zamiast całej trzydziestki cisnącej się przy drzwiach, lepiej podejść po 6–8 osób, reszta w tym czasie wykonuje krótkie zadanie obok: rysuje, notuje pytania, obserwuje detale z dalszej perspektywy. Dzięki temu łatwiej zapanować nad ruchem, a każdy uczeń ma szansę na „swoje pięć minut” przy aucie.

Od strony formalnej przydaje się stały zestaw dokumentów, który klub może przygotować z wyprzedzeniem: prosty opis zajęć (dla dyrekcji i rodziców), informacja o odpowiedzialności za uczniów (zwykle formalnie spoczywa ona na nauczycielu prowadzącym), podstawowa karta techniczna pojazdu. Takie „portfolio bezpieczeństwa” sprawia, że dyrektor szkoły widzi partnera, który myśli odpowiedzialnie, a nie spontaniczną akcję bez planu.

Logistycznie najwięcej pytań wywołuje wjazd na teren szkoły. Tu pomaga wcześniejszy telefon do dyrekcji lub intendentki: gdzie można wjechać, czy brama będzie otwarta, czy na boisku nie ma akurat zajęć wychowania fizycznego. W wielu szkołach da się znaleźć ustronne miejsce na samochód – kawałek trawnika przy budynku, asfaltowy plac, fragment parkingu nauczycielskiego. Im mniej improwizacji w dniu wizyty, tym więcej energii zostaje na pracę z uczniami.

Proste materiały dydaktyczne, które klub może przygotować raz na długo

Kluby często boją się, że bez „porządnych materiałów” nie mają czego szukać w szkole. Tymczasem przydaje się raczej kilka porządnie opracowanych, prostych narzędzi niż gruby segregator. Raz przygotowane, mogą jeździć z Fordem T od szkoły do szkoły przez kilka lat.

Najbardziej uniwersalne są karty pracy dla uczniów. Można je ułożyć w dwóch–trzech wersjach: dla młodszych klas z większą ilością rysunków i prostymi pytaniami („Zaznacz, gdzie jest kierownica. Narysuj, jak wyglądałby bagażnik na wakacje w 1914 roku”), dla starszych z krótkimi zadaniami problemowymi („Jak zmienił się czas dojazdu z twojej miejscowości do najbliższego miasta? Co to znaczy dla życia mieszkańców?”). Nauczyciel może je skserować, a uczniowie zabierają wypełnione kartki do domu – to drobny, ale ważny ślad po zajęciach.

Drugim elementem jest zestaw 10–15 fotografii w dobrej jakości: życie codzienne z Fordem T, linia produkcyjna, stacje paliw, ulice małych miasteczek. Zdjęcia można wydrukować na grubszym papierze i zalaminować, żeby przetrwały częste użycie. Uczniowie pracują z nimi w parach: opisują, co widzą, wymyślają tytuł zdjęcia, spróbują odtworzyć dialog między osobami uchwyconymi na fotografii. To prosty sposób na aktywizację bez konieczności ciągłego „gadania z przodu”.

Wreszcie przydaje się krótki „pakiet dla nauczyciela” – dosłownie 2–3 strony tekstu: najważniejsze daty, ciekawostki, przykładowe pytania do dyskusji. Nauczyciel ma wtedy w ręku konkretną pomoc, z której może skorzystać zarówno przy wspólnych zajęciach, jak i przy późniejszych lekcjach nawiązujących do wizyty. Dla klubu to też gwarancja, że opowieść o Fordzie T nie skończy się w momencie wyjazdu z parkingu.

Finansowanie i koszty – jak rozmawiać o pieniądzach bez skrępowania

Choć pasja jest darmowa, benzyna i czas już nie. Wielu klubowiczów czuje dyskomfort, gdy trzeba poruszyć temat kosztów wizyty w szkole. Tymczasem jasne zasady finansowania pomagają obu stronom: klub nie czuje się wykorzystywany, a szkoła wie, czego się spodziewać.

Dobrą praktyką jest przygotowanie kilku prostych wariantów. Na przykład: wizyta pokazowa w okolicy klubu bez opłaty, ale z pokryciem paliwa; dłuższe warsztaty lub wielokrotne przyjazdy w ramach projektu – za symboliczną opłatą ustaloną z dyrekcją. W małych miejscowościach bywa, że koszty przejazdu bierze na siebie rada rodziców albo lokalny sponsor (np. warsztat samochodowy czy firma transportowa), a dla szkoły zajęcia pozostają bezpłatne.

Ciekawą drogą jest wspólne pisanie prostych wniosków grantowych. Część gmin czy organizacji pozarządowych finansuje działania edukacyjne i kulturalne. Nauczyciel przygotowuje część formalną, klub – opis merytoryczny i zdjęcia. Nawet niewielki grant wystarczy na paliwo, materiały do warsztatów i małe nagrody w konkursach dla uczniów. Przy okazji uczniowie mogą zobaczyć, że takie projekty nie biorą się „z niczego”, tylko z czyjejś pracy koncepcyjnej i umiejętności szukania pieniędzy.

Istotne jest, by komunikować koszty wprost i wcześniej. Zamiast nieśmiałego: „no wie pani, wie pan, bo to jednak daleko…”, lepiej wysłać krótką informację: „Przyjazd auta z kierowcą i prowadzeniem zajęć – bezpłatny, prosimy tylko o zwrot kosztów paliwa według trasy X km”. Taka jasność buduje szacunek i ułatwia dyrekcji podejmowanie decyzji.

Klub jako partner długoterminowy – kiedy Ford T staje się stałym elementem kalendarza

Najciekawsze rzeczy dzieją się wtedy, gdy współpraca szkoły z klubem nie kończy się na jednej akcji. Ford T pojawia się w różnych kontekstach: raz na lekcji historii, innym razem na szkolnym święcie, a czasem jako „gość” na miejskim wydarzeniu organizowanym we współpracy z uczniami. Dzieci, które widziały auto w klasie czwartej, spotykają je ponownie w ósmej – i dopiero wtedy widać, jak bardzo zmienił się ich sposób patrzenia.

Kluczem jest regularny kontakt z jednym „liderem szkolnym”. Może to być nauczyciel historii, polonista, bibliotekarz albo pedagog – ktoś, kto lubi działać projektowo i ma odrobinę swobody w planowaniu. Z taką osobą klub może umawiać się jesienią na rok do przodu: jedna wizyta na początku roku, drugi przyjazd przy okazji miejskiej imprezy, trzeci – na finale jakiegoś konkursu. Dzięki temu Ford T nie wypada z kalendarza, a klub może lepiej planować swoje zasoby.

Przy długoterminowej współpracy dobrze działa też wspólne tworzenie „tradycji”. W jednej ze szkół podstawowych stało się zwyczajem, że klasa kończąca etap edukacyjny (np. ósme klasy) przygotowuje „list do przyszłości” o tym, jak ich zdaniem będzie wyglądać motoryzacja za 50 lat. Listy te, z pieczęcią szkoły, trafiają do klubowego archiwum, a Ford T jest świadkiem ich powstawania. Za kilka lat klub planuje wystawę tych listów – i tu historia zatacza ciekawy krąg.

W innym miejscu co roku organizowany jest „dzień techniki” z udziałem lokalnych firm, szkół zawodowych i właśnie klubu. Ford T pełni tam rolę punktu odniesienia: przy nim uczniowie rozmawiają o tym, jak zmieniły się zawody związane z motoryzacją, jakie kompetencje będą potrzebne mechanikom, elektrykom, diagnostom za kolejne dwadzieścia lat. Stary samochód, który kiedyś był symbolem nowoczesności, pomaga opowiadać o przyszłości – i tu chyba najpełniej spełnia się edukacyjna misja klubu.

Dlaczego Ford T w szkole działa jak wehikuł czasu

Dla dorosłych Ford T to „klasyk motoryzacji”. Dla dzieci – coś między powozem a robotem z filmu science fiction. Ta dwuznaczność jest największym atutem na lekcji: uczniowie od razu widzą, że to ani „typowe stare auto”, ani już koń i wóz. Gdy samochód staje na szkolnym boisku, przeszłość dosłownie wjeżdża w ich codzienność – widać te same twarze, które 5 minut wcześniej ziewały na zwykłej lekcji, a nagle zasypują prowadzącego pytaniami.

Ford T świetnie pokazuje, że historia to nie tylko daty, ale konkretne wybory ludzi. Dlaczego ktoś postanowił zamienić konia na maszynę? Co musiała czuć rodzina, która po raz pierwszy ruszała takim autem na niedzielną wycieczkę? Jeden z klubowiczów opowiadał, że kiedy zapytał uczniów, czy zaufaliby konstruktorowi „tak dziwnego pojazdu” w 1910 roku, połowa klasy powiedziała: „chyba bym się bał”. I tu otwiera się rozmowa o zaufaniu do technologii – bardzo aktualna, choć zaczyna się od korbki rozruchowej.

Samochód działa też jak lupa do codzienności sprzed wieku. Uczniowie szybko zauważają brak pasów bezpieczeństwa, lusterek, kierunkowskazów. Z tego, co „nie ma”, łatwo przejść do tego, co „jest dziś”: przepisów, znaków, infrastruktury drogowej. Zamiast suchego wykładu o rozwoju przepisów ruchu drogowego, można zadać prostą zagadkę: „Wyobraź sobie Forda T na dzisiejszej zakorkowanej ulicy. Co musiałoby się zmienić, żeby to miało sens?”.

Wehikuł czasu ma jeszcze jeden silnik – rodzinne historie. Nauczyciele często proszą uczniów, by po wizycie zapytali w domu dziadków o pierwsze samochody w rodzinie. Na kolejnej lekcji nagle okazuje się, że ktoś ma zdjęcie pradziadka przy ciężarówce, ktoś inny opowiada o syrenie czy „maluchu”. Ford T staje się punktem wyjścia do odkrywania małych, lokalnych dziejów, które do tej pory leżały w szufladzie.

Wreszcie – taki „wehikuł czasu” świetnie działa w szkołach, które z pozoru są daleko od historii czy mechaniki. Na lekcji plastyki uczniowie projektują plakaty reklamowe Forda T dla współczesnych klientów. Na języku angielskim porównują dawne i dzisiejsze slogany reklamowe koncernów samochodowych. Na WOS-ie rozmawiają o tym, jak motoryzacja zmieniła nierówności społeczne. Jedno auto, a tylu różnych „pasażerów” na pokładzie.

Miejsce projektów edukacyjnych w misji Ford T Klub Polska

Większość klubów zaczyna od rajdów, zlotów i spotkań przy kawie. W pewnym momencie pojawia się pytanie: „A co dalej? Czy to wszystko, co możemy zrobić z tymi samochodami?”. Wtedy właśnie na horyzoncie wyrasta szkoła – często przez przypadek. Ktoś z klubowiczów ma dziecko w podstawówce, ktoś znajomy jest nauczycielem, pada pomysł jednorazowego pokazu… i nagle okazuje się, że to nie epizod, tylko zalążek nowej części klubowej misji.

W Ford T Klub Polska projekty edukacyjne coraz częściej traktowane są jako trzeci filar działalności obok renowacji i turystyki. Pierwszy to dbanie o technikę i oryginalność aut, drugi – jazda i integracja środowiska. Trzeci filar to przekazywanie tego dalej, młodszym. Bez niego klub przypominałby trochę pięknie utrzymane muzeum, w którym jednak brakuje zwiedzających.

Działania w szkołach pomagają nadać klubowi konkretny, czytelny wizerunek w lokalnej społeczności. Zamiast enigmatycznego „grupa panów z zabytkowymi autami”, stają się „tym klubem, który uczy dzieci o historii motoryzacji”. To ogromna różnica, gdy klub stara się np. o współpracę z miastem, sponsorami czy lokalnymi instytucjami kultury. Samorządowcy lubią partnerów, którzy mają jasno opisaną misję społeczną – edukacja młodzieży brzmi tu bardzo przekonująco.

Dla samych klubowiczów wejście w szkoły bywa zaskakującym odkryciem. Ktoś, kto dotąd czuł się „tylko mechanikiem od starych gratów”, nagle widzi, że jego wiedza i umiejętności są dla uczniów fascynujące. Z kolei osoby niemające „smykałki do śrubek”, ale lubiące opowiadać, odnajdują się w roli prowadzących zajęcia. Klub zyskuje dzięki temu nowe pola aktywności, a członkowie – poczucie, że robią coś ważnego nie tylko dla siebie.

Projekty edukacyjne wspierają także ciągłość pokoleniową. Jeśli młodzi wchodzą w kontakt z klubem wyłącznie jako widzowie zlotu, rzadko myślą: „może kiedyś też dołączę”. Kiedy jednak mieli w szkole warsztaty z Fordem T, poznali konkretnych ludzi, sami dotykali auta i rozwiązywali zagadki z nim związane – szansa, że za kilka lat zapukają do klubowych drzwi, rośnie. Dla wielu klubów to nie dodatek, ale warunek przetrwania.

Jak zacząć – od pomysłu w klubie do pierwszej szkoły

Start najczęściej wygląda podobnie: entuzjazm miesza się ze strachem. „Kto będzie prowadził?”, „czy damy radę z formalnościami?”, „co jeśli uczniowie zaczną zadawać pytania, na które nie znamy odpowiedzi?”. Zamiast czekać na idealny moment, lepiej zacząć małym, bezpiecznym pilotażem i wyciągnąć z niego wnioski.

Dobrym pierwszym krokiem jest wewnętrzne spotkanie klubowe poświęcone wyłącznie edukacji. Nie na marginesie walnego zebrania, ale jako oddzielne, spokojne posiedzenie. Warto zadać kilka prostych pytań: kto ma kontakt ze szkołami, kto czuje się pewnie w pracy z młodzieżą, kto woli zajmować się logistyką w tle? Szybko wyłania się mały zespół „edukacyjny” – nie musi być formalną komisją, chodzi raczej o grupę, która „czuje temat”.

Następny etap to przygotowanie pierwszego, bardzo prostego scenariusza zajęć. Bez ambicji, by od razu robić półroczny projekt. Wystarczy 45–60 minut: krótka opowieść, pokaz auta, kilka pytań do uczniów, może jedno zadanie w parach. Taki „pakiet startowy” daje klubowi ramę – łatwiej dzwonić do pierwszej szkoły, jeśli wiadomo, co konkretnie się proponuje.

Przed prawdziwą wizytą w szkole świetnie sprawdza się próbna lekcja „na sucho” – na przykład podczas klubowego spotkania. Jedna osoba gra rolę nauczyciela, reszta wciela się w uczniów (z przymrużeniem oka, ale serio jeśli chodzi o pytania). Po 20–30 minutach można wspólnie omówić, co wyszło, a co wymaga poprawy. Zwykle już po takiej próbie widać, że największe obawy były przesadzone.

Klub może też od razu ustalić kilka prostych zasad organizacyjnych, żeby uniknąć chaosu na starcie. Na przykład: zespół edukacyjny umawia szkoły i ustala terminy, a chętni klubowicze zgłaszają dostępność auta i kierowcy; zawsze jadą minimum dwie osoby – jedna prowadzi, druga pilnuje techniki i bezpieczeństwa; po każdej wizycie spisuje się krótką notatkę z uwagami. Taka baza doświadczeń szybko staje się bezcenna.

Nawiązywanie współpracy ze szkołami i nauczycielami

Nauczyciele są zasypywani ofertami: warsztaty, pokazy, programy profilaktyczne. Żeby Ford T przebił się przez ten szum, klub potrzebuje jasnego, krótkiego komunikatu. Zamiast ogólnego „robimy coś z historią motoryzacji”, lepiej napisać: „Proponujemy 45-minutowe zajęcia z prawdziwym Fordem T na terenie szkoły dla klas 4–8. Uczniowie poznają, jak zmienił się świat od czasu, gdy samochód przestał być luksusem bogatych”. Konkret działa lepiej niż najpiękniejsze slogany.

Sprawdzonym sposobem jest start od naturalnych kontaktów: rodzice uczniów, znajomi nauczyciele, lokalna biblioteka czy dom kultury. Często wystarczy jedno udane spotkanie, by wieść rozniosła się „pocztą pantoflową” między szkołami. Nauczyciele mają swoje sieci kontaktów, wymieniają się sprawdzonymi pomysłami – jeśli jeden z nich opowie na radzie pedagogicznej o Fordzie T na boisku, kolejni sami zaczną dopytywać.

W relacji ze szkołą pomaga szacunek do czasu i realiów pracy nauczyciela. Zamiast dzwonić w poniedziałek rano (gdy zwykle trwa burza planów lekcji), lepiej wysłać e-mail z krótkim opisem zajęć i propozycją terminu, a potem umówić się na rozmowę telefoniczną po lekcjach. W piśmie warto od razu zasugerować, do jakich przedmiotów i klas pasują zajęcia – dyrektorowi łatwiej będzie przekazać informację konkretnym nauczycielom.

Nawiązanie współpracy ułatwia też otwartość na dopasowanie się do programu. Jeden nauczyciel historii będzie chciał wpleść Forda T w temat rewolucji przemysłowej, inny – w rozwój II Rzeczpospolitej. Polonista może woleć zajęcia wokół reportażu, nauczyciel fizyki – wokół pojęcia mocy i energii. Klub nie musi za każdym razem wymyślać wszystkiego od nowa, ale dobrze, jeśli ma „moduły”, które można lekko przesunąć w tę czy inną stronę.

Współpraca nie kończy się na jednej wizycie. Warto, by klub po każdym spotkaniu zostawiał ślad: kilka zdjęć (oczywiście po ustaleniu kwestii RODO), krótką notatkę dla szkolnej strony internetowej, może dyplom „Szkoły przyjaznej historii motoryzacji” do powieszenia w korytarzu. Takie drobne gesty cementują relację – za rok łatwiej zadzwonić z propozycją kolejnych działań, gdy w sekretariacie widnieje już pamiątka po poprzedniej wizycie.

Modele lekcji z udziałem Forda T – od krótkiego pokazu po projekt semestralny

Krótki pokaz na boisku – pierwsze spotkanie z historią na żywo

Najprostszą formą są zajęcia pokazowe na świeżym powietrzu, trwające jedną godzinę lekcyjną. Sprawdzają się szczególnie tam, gdzie szkoła dopiero „oswaja się” z ideą takich wizyt. Samochód staje na boisku lub parkingu, uczniowie podchodzą klasami według ustalonego grafiku. Prowadzący opowiada krótko o tym, czym Ford T różnił się od współczesnych aut, pokazuje kilka detali (korba, dźwignie przy kierownicy, prosta instalacja elektryczna), a na koniec odpowiada na pytania.

Żeby takie spotkanie nie zamieniło się w „oglądanie auta jak zlotowej ciekawostki”, przydaje się jedno proste zadanie dla wszystkich. Na przykład: uczniowie mają znaleźć trzy elementy, które w ich współczesnych samochodach wyglądają inaczej (albo w ogóle ich nie ma). Podnoszą rękę i krótko mówią, co wypatrzyli. W ten sposób każdy staje się „odkrywcą”, a nie tylko widzem.

Krótki pokaz ma też wersję „świąteczną” – podczas szkolnego pikniku, dnia otwartego czy festynu rodzinnego. Wtedy Ford T przyciąga nie tylko dzieci, ale i rodziców, dziadków, absolwentów. Czasem okazuje się, że dziadek ucznia pracował kiedyś jako mechanik i zna ciekawostki, których nie ma w żadnej książce. Te historie są bezcenne, a rodzą się właśnie przy takim luźnym, nieformalnym spotkaniu.

Warsztat tematyczny – gdy lekcja zamienia się w małe laboratorium historii

Dla klas, które mogą poświęcić więcej czasu, świetnym rozwiązaniem jest 90-minutowy warsztat. Zajęcia zaczynają się zwykle w klasie: od krótkiej prezentacji zdjęć i kilku pytań rozgrzewających („Jak wyglądałby twój dzień, gdybyś nagle stracił wszystkie pojazdy mechaniczne?”). Potem uczniowie pracują w małych grupach z kartami pracy lub fotografiami, a na koniec wychodzą na boisko do Forda T, by „dotknąć” tego, o czym przed chwilą rozmawiali.

Taki warsztat może mieć różne „smaki”. Przykładowo:

• Śladami pierwszych kierowców – uczniowie tworzą profil typowego właściciela Forda T sto lat temu: skąd pochodził, czym się zajmował, jakie miał marzenia. Potem porównują go z dzisiejszym kierowcą.
• Fabryka kontra rzemiosło – grupy analizują zdjęcia linii produkcyjnej i warsztatów rzemieślniczych, zastanawiają się, co zyskali, a co stracili pracownicy, gdy produkcja masowa zdominowała rynek.
• Podróż w liczbach – starsze klasy liczą, ile trwałby przejazd określonej trasy wozem konnym, Fordem T i współczesnym autem. Na tej podstawie rozmawiają o zmianie sposobu planowania dnia, pracy, wypoczynku.

W warsztatowej formule Ford T przestaje być „główną atrakcją”, a staje się narzędziem do myślenia. Uczniowie nie tylko słuchają, ale sami wyciągają wnioski, dyskutują, negocjują w grupach. To szczególnie cenne w szkołach, które pracują metodami projektowymi i szukają partnerów gotowych na coś więcej niż klasyczny wykład.

Projekt semestralny – kiedy Ford T wchodzi na stałe do planu lekcji

Najbardziej ambitną formą są długoterminowe projekty, trwające cały semestr lub nawet rok szkolny. Ford T pojawia się wtedy nie raz, ale kilka razy, a między wizytami uczniowie pracują nad zadaniami prowadzonymi przez nauczyciela. To wymaga większego zaangażowania klubu, ale efekty bywają imponujące.

Dobrym punktem wyjścia jest wspólne z nauczycielami ułożenie „mapy roku”. Na przykład: jesienią pierwsze spotkanie z Fordem T i wprowadzenie do tematu, zimą praca badawcza w grupach (wywiady z dziadkami, zbieranie starych fotografii, analiza artykułów prasowych z epoki), wiosną finał w formie szkolnej wystawy, gry terenowej albo mini‑konferencji. Samochód nie musi być fizycznie obecny za każdym razem – czasem wystarczy film nakręcony podczas pierwszej wizyty, zdjęcia detali czy nagrany wywiad z klubowiczem‑„świadkiem historii”.

Przy takich projektach dobrze działa podział ról wśród uczniów. Jedni tworzą zespół badawczy i szukają informacji o rewolucji transportowej w regionie, inni odpowiadają za dokumentację zdjęciową, ktoś inny nagrywa podcast z rozmowami z seniorami. Pojawia się też miejsce dla talentów plastycznych (plakaty, makiety ulic sprzed stu lat) i technicznych (proste modele mechanizmów, porównanie oświetlenia wozu konnego, Forda T i współczesnych aut). Dzięki temu każdy znajdzie coś dla siebie – nie tylko ci, którzy lubią historię z podręcznika.

Klub, wchodząc w projekt semestralny, może pełnić rolę zewnętrznego eksperta i mentora. Raz na kilka tygodni ktoś z klubu łączy się z klasą online, komentuje postępy, odpowiada na pytania. Podczas finału pomaga ocenić prace albo prowadzi krótkie „jury eksperckie” na wzór prawdziwych przeglądów naukowych. Dla uczniów takie spotkanie z kimś „z prawdziwego świata pasjonatów” bywa równie ważne jak samo obcowanie z zabytkiem.

Żeby projekt się nie „rozlał”, przydaje się prosty, wspólny efekt końcowy. W jednej szkole może to być wystawa „Sto lat na czterech kołach” z oprowadzaniem młodszych klas, w innej – folder turystyczny o dawnych szlakach w okolicy, w jeszcze innej – film dokumentalny pokazujący, jak zmieniła się jedna konkretna ulica od czasu, gdy mógł po niej przejechać Ford T. Takie rezultaty łatwo pokazać na stronie szkoły, w lokalnych mediach czy na klubowym profilu, co dodatkowo wzmacnia i klub, i szkołę.

Gdy klubowicze widzą twarze uczniów, którzy po roku pracy przedstawiają własne wnioski o tym, jak samochód zmienił świat, łatwo zrozumieć, po co całe to zamieszanie z przywożeniem zabytku na szkolne boisko. Ford T przestaje być tylko perełką na zlocie – staje się żywą częścią lokalnej edukacji, mostem między pokoleniami i dowodem, że historia motoryzacji może po prostu poruszać ludzi.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Na czym polegają lekcje historii z Fordem T w szkołach?

To są żywe zajęcia z historii motoryzacji, podczas których do szkoły przyjeżdża prawdziwy Ford T wraz z klubowiczami Ford T Klub Polska. Część lekcji odbywa się przy samochodzie – na boisku, dziedzińcu albo w sali gimnastycznej – a część w klasie, gdzie prowadzący łączy opowieść o aucie z „dużą historią”: industrializacją, urbanizacją czy zmianami społecznymi.

Uczniowie mogą zobaczyć i dotknąć zabytkowy pojazd, przyjrzeć się silnikowi, kołom, prostym mechanizmom zamiast tylko oglądać zdjęcia w podręczniku. Od prostych pytań typu „ile to jedzie?” przechodzi się stopniowo do rozmowy o tym, kto mógł taki samochód kupić i jak zmienił on codzienne życie ludzi.

Dlaczego Ford T jest dobrym narzędziem do nauki historii w szkole?

Ford T to świetny „klucz” do wielu tematów z podstawy programowej. Pokazuje w praktyce, czym była rewolucja przemysłowa, produkcja masowa i narodziny klasy średniej. Jeden samochód pozwala opowiedzieć o fabrykach, migracji do miast, nowych zawodach, a nawet o ruchu robotniczym i pierwszych urlopach.

Dla uczniów ważne jest też to, że to obiekt bardzo inny od wszystkiego, co znają. Korba zamiast przycisku „start”, brak pasów, brak elektroniki – to od razu rodzi pytania i porównania między codziennością sprzed stu lat a dzisiejszą. Dzięki temu lekcja historii przestaje być abstrakcyjną tabelką dat.

Jak obecność prawdziwego zabytkowego auta wpływa na zaangażowanie uczniów?

Zabytkowy Ford T na szkolnym dziedzińcu działa jak magnes. Uczniowie, którzy zwykle siedzą z tyłu i milczą, nagle wychodzą z telefonami, robią zdjęcia, podchodzą bliżej, zadają pytania. Najpierw są to ciekawostki techniczne, a po kilku minutach rozmowa w naturalny sposób przechodzi do spraw społecznych i historycznych.

Silne wrażenie robi sam moment uruchamiania auta korbą. Uczniowie widzą, że kiedyś trzeba było użyć siły, ustawić zapłon, kontrolować gaźnik. To dobry punkt wyjścia do dyskusji o bezpieczeństwie, odpowiedzialności, szacunku do techniki i o tym, jak technologia stopniowo zmniejszała wysiłek fizyczny, a zwiększała wygodę.

Jak szkoła może zorganizować lekcję historii z udziałem Forda T?

Najczęściej kontakt wychodzi od szkoły lub lokalnego ośrodka kultury. W praktyce wygląda to tak, że nauczyciel lub dyrekcja zgłasza się do Ford T Klub Polska z propozycją spotkania – najlepiej z wyprzedzeniem, by dopasować termin, miejsce i scenariusz zajęć do wieku uczniów i możliwości szkoły.

Samą lekcję można wpleść w:

• lekcję historii lub historii i społeczeństwa,
• projekt edukacyjny (np. o industrializacji, lokalnej historii, dziedzictwie techniki),
• dzień szkoły, festyn, piknik naukowy.

Ważne, by zapewnić bezpieczną przestrzeń dla samochodu i możliwość pracy z uczniami w mniejszych grupach.

Jakie tematy z podstawy programowej można zrealizować na przykładzie Forda T?

Na Fordzie T można „zawiesić” zaskakująco dużo treści. Dla młodszych klas to przede wszystkim różnice między dawniej a dziś: jak wyglądało podróżowanie, praca, czas wolny. Dla starszych – konkretne procesy historyczne: rewolucja przemysłowa, urbanizacja, rozwój przemysłu w USA i Europie, migracje ludności.

Da się też poruszyć tematy z WOS-u i języka polskiego: propagandę i reklamę (jak Ford sprzedawał swój produkt), rolę kobiet w społeczeństwie (pierwsze kobiety kierowcy), a nawet analizę przekazów medialnych – porównując dawne reklamy motoryzacyjne z dzisiejszym marketingiem samochodów.

Jaki jest cel edukacyjnych projektów Ford T Klub Polska w szkołach?

Klub nie traktuje tych lekcji jako „pokazu ładnego auta”, tylko jako misję społeczną. Z jednej strony chodzi o ochronę dziedzictwa techniki – pokazanie, że zabytkowe samochody to ważna część historii, którą warto rozumieć i chronić. Z drugiej – o popularyzację wiedzy o motoryzacji jako realnej sile, która zmieniła świat pracy, miasta i codzienność zwykłych ludzi.

Dla klubowiczów to też sposób, by wyjść z garażu i podzielić się swoją pasją. Z właścicieli „starych aut” stają się przewodnikami po historii. A szkoły zyskują partnera, który co roku może wracać z kolejną odsłoną zajęć – opartych na prawdziwych reakcjach uczniów, a nie sztywnym scenariuszu z szuflady.

Czy takie zajęcia sprawdzają się tylko w technikach i szkołach o profilu motoryzacyjnym?

Ford T świetnie sprawdza się także w zwykłych podstawówkach i liceach ogólnokształcących. W szkole technicznej łatwiej wejść w szczegóły techniczne, ale w każdej klasie da się oprzeć zajęcia na pytaniach o życie codzienne, pracę, podróże, rolę kobiet, rozwój miast czy kulturę bezpieczeństwa.

W praktyce często bywa tak, że to właśnie „humanistyczne” klasy najmocniej angażują się w rozmowę. Auto staje się tylko punktem wyjścia do opowieści o ludziach i ich wyborach – a to jest już terytorium, na którym każdy uczeń może zabrać głos, niezależnie od profilu szkoły.

Najważniejsze punkty

• Ford T działa w szkole jak wehikuł czasu – z „obrazka w podręczniku” zamienia historię motoryzacji w namacalne doświadczenie, które angażuje wzrok, słuch, dotyk, a nawet węch.
• Fizyczna obecność zabytkowego auta na boisku wyraźnie zwiększa zaangażowanie uczniów; zaciekawieni podchodzą, zadają pytania i sami inicjują rozmowy, także ci zwykle „nieobecni” na lekcjach.
• Ford T jest wygodnym punktem wyjścia do rozmowy o „dużej historii”: rewolucji przemysłowej, urbanizacji, migracjach, nowych zawodach, a także o zmianach stylu życia w miastach i na wsi.
• Samochód staje się soczewką zmian obyczajowych: pozwala opowiedzieć o pierwszych kobietach za kierownicą, rozwoju turystyki, przemianach w życiu rodzinnym i narodzinach nowoczesnej reklamy.
• Spontaniczne reakcje uczniów – lęk przed korbą, pytania o USB czy radio – otwierają rozmowę o bezpieczeństwie, stereotypach dotyczących „starej techniki” i o tym, jak zmieniły się potrzeby użytkowników samochodów.
• Anegdoty zbierane przez klubowiczów-wolontariuszy pozwalają stale ulepszać scenariusze zajęć, dzięki czemu klubowe projekty edukacyjne stają się cyklem żywych spotkań z historią, a nie tylko pokazem zabytku.
• Działalność edukacyjna wokół Forda T wpisuje się w misję Ford T Klub Polska: od prywatnej pasji do społecznej roli, która łączy ochronę zabytków techniki z popularyzacją wiedzy historycznej wśród młodzieży.